"ƏDƏBİYYAT - MƏN ÖZÜMƏM"...

 

- Müasir Azərbaycanda yaşayıb bu məmləkətin gerçəklikləri ilə üz-üzə qalmaq, bunu həm də yaradıcılıqda əks etdirmək yazıçı üçün nə dərəcədə asandır?

- Yazı prosesində mən gerçəklikdən uzaq oluram. Bunu qəsdən eləmirəm. Bu, necəsə, öz-özünə baş verir. Gerçəkliklərin insanın ruhunu xırdalamaq, şüurunu kasadlaşdırmaq gücü mənə həmişə qorxunc gəlib. Amma həyat elə gətirir ki, bəzən istər-istəməz, bu qorxuncluqlarla üzləşməli, dediyiniz o gerçəkliklər zolağına düşməli olursan.

- Sizə elə gəlmirmi ki, bu gün Azərbaycan oxucusunu daha çox gerçəklik maraqlandırır?..

- Bilirəm, bir çoxları ürəyində məni ilin-günün bu vaxtında ölkəni başına bürümüş siyasi uçurumlar dönəmində öz dünyama qapıldığıma görə, ələ gəlməyən, mədə doyurmayan duyğular aləmində yaşadığıma görə qınayırlar. Mənsə, düşünürəm ki, bütün bu məşəqqətlərdən, ölkəni ilbəil çuğlayan mənəvi iflas dalğalarından qorunmağın və qurtulmağın yolu budur. Əslində, böyük ədəbiyyat da buna xidmət edir. İnsanları mümkün qədər sosial-siyasi məngənələrdən xilas etməyə çalışır. Lakin mən ölkənin bu günkü durumu, gözlərim önündə baş verməkdə olan gerçəkliklərlə bağlı da əsərlər yazmışam. «Dahi», «SVACO», «Müvəkkil Vaysman», «Azadlıq», «Dəfn», «Suiti» və sair.

- Olanlardan yazmaq, gerçəkliyi olduğu kimi insanlara göstərmək yazıçını dissidentliyə sürükləmirmi?

- Bu gün hansı dissidentlikdən danışmaq olar?.. Dissident ədəbiyyat - hər hansı bir rejimə müqavimətdə yaranır. Məgər bu gün ölkədə qatı rejim əhvalı var?. Bu gün baş verənləri olduğu kimi, yazmaq - yazıçıdan elə də böyük hünər tələb eləmir.

- Bəlkə bu gün Azərbaycanda o qədər də güclü əsərlər yaradılmır? Ona görə də onlar dissident adlandırmağa layiq deyil?

- Bu cür düşünənlər əslində, səhvə yol verirlər. Çünki ədəbiyyatın funksiyası heç də dissidentlik deyil.

- Bu mənada, sizi siyasi yazıçı adlandırmaq olar?

- Son əsərlərimə görə bəlkə də. Amma bütövlükdə siyasi yazıçı kimi yox. Fikrimcə, siyasi ədəbiyyat yazdığım ədəbiyyatdan qat-qat aşağıdır.

- Amma cəmiyyətin xarakterik xüsusiyyətlərindən biri də budur ki, o, siyasi ədəbiyyatı oxuyur və siyasi ədəbiyyat cəmiyyətdə istənilən qədər sensasiya doğura bilir. Bu mənada, son siyasi yazılarınız cəmiyyətin tələbatını ödəmək cəhdidir, yoxsa?..

- Geniş oxucu kütləsinin rəyi məni heç vaxt narahat etməyib. Bu barədə dəfələrlə demişəm ki, tanınmaq istəmirəm və hətta bundan qorxuram. Səbəbi də odur ki, azadlığı çox sevirəm və istəmirəm ki, sərbəstliyim əlimdən alınsın. Əsərlərimin əsaslı hissəsi avtobioqrafik hekayələr və romanlardır. Lakin son dövrlər bəzən gördüklərimdən də yazmağa ehtiyac duyuram. Bu, bir növ, peşə xəstəliyidi. Ya gərək özünü yazasan, ya da gördüyünü.


- Son dövrlər «Azadlıq» romanınız xeyli səs-küyə səbəb oldu. Əlbəttə ki, bu romanda toxunduğunuz hadisələrin demək olar ki, böyük hissəsi cəmiyyətin gözü qarşısında baş verib. Bunu hamı bilir. İnanırdınızmı ki, yazdıqlarınız təfəkkürlərdə, yaddaşlarda hansısa dönüş nöqtəsinin yaranmasına səbəb olacaq?

- Əslində, bu əsərlə mən «Azadlıq» məfhumunu həm fəlsəfi, həm bəşəri, həm də sətri mənada açıqlamağa cəhd eləmişəm. Cəmiyyətdə hay-küyə səbəb, olsun ki, bayaq dediyimiz həmin o gerçəkliklərlə bağlı azadlıqlara münasibətimdir. Keçmiş sovetlər məkanından ayrılıb, öz müstəqilliyinə qədəm qoymuş bir ölkənin vətəndaşları daha hansı azadlığı istəyirdilər?.. Bunu özləri anlayırdılarmı?.. Roman - o illər Azərbaycanda baş verənlər, ölkəni başına bürümüş kütləvi çaşqınlıqlar, xaos və mitinqlər dönəminin iştirakçısı olmuş ayrı -yrı fərdlərin azadlığına varır. Dünya yaranandan bəri şirin azadlıq sevdasıyla yaşayan insan son nəticədə azad ola bilirmi?.. Dərinə gedəndə, görürsən ki, böyük mənada, yox.

- Bəs onda Azərbaycan xalqı azadlığa necə hazır olmaya bilərdi, əgər azadlıq yoxdusa?

- Siz o qalmaqallı məsələni deyirsiz, yəqin. Heç vaxt istəmərəm ki, Azərbaycan xalqı özünün başa düşdüyü hansısa mənada azad olmasın. Və nəyinki, bizim xalqın, Yer üzündə yaşayan bütün xalqların mövcud qadağalardan və çərçivələrdən azad olmasını istəyirəm. Lakin gəlin məsələyə bir qədər dərindən yanaşaq: insan öz yaranışı, ruhu və fiziologiyasıyla azaddır?.. Bəlkə məhz bu səbəbdən tarixin heç bir dönəmində və heç bir ərazisində ona azadlıq qismət olmayıb?!.. Adəm övladına qoyulan çərçivələr özünü insanın ictimai-siyasi həyatında da biruzə verir. Heç kim düşündüyü, yaxud, istədiyi kimi yaşaya bilmir.

- Bəlkə biz azadlıq istəyərkən, əslində, nəyi istədiyimizi bilmirik?..

- Gəlin razılaşaq ki, yaxın son bir neçə ili ölkə həyatını bulandıran «azadlıq» carçılarının qəlb mətləbi əslində, azadlıq deyildi axı?!.. Söhbət ictimayi-siyasi azadlıqdan gedirsə, bizim insanlar bunu yaşam rifahının yüksəldilməsi, sosial ədalətin bərpa olunması və sair bu kimi, ictimayi-sosial problemlərin həll olunması kimi anlayırlar. Bu da təbiidir. İnsan bilmədiyi, təsəvvürü olmdığı bir şeyi necə istəyə bilər axı?!..

- «Exo» qəzetinə verdiyiniz müsahibəyə toxunmaq istərdim. Həmin müsahibədəki fikirlərinizi «Azadlıq» qəzeti tənqid etdi. Belə demək olarmı ki, bir vaxtlar Afaq Məsudun yazılarını geninə-boluna çap edən qəzetin artıq sizə qarşı münasibəti dəyişib?

- Bu, əsla məni naraha eləmir. Hər halda o qəzetdə çap olunmağım, elə bilirəm, «Azadlıq» qəzetinin «şərəfinə əskiklik gətirməyib». Həqiqətən, bir çox yazılarımı bu qəzet vasitəsilə nəşr etdirmişəm. Səbəbi də budur ki, o dövrlər cəmiyyət siyasiləşdiyindən bu qəzet çox oxunurdu. Mənə isə oxucusu çox olan qəzetdə nəşr olunmaq vacib idi. Müsahibəyə gəlincə, elə bilirəm, burda elə bir qorxulu hal baş verməyib, rəngləri tündləşdirməyə dəyməz.

- Əslində, bu qalmaqala səbəb sizin «bizim xalq azadlığa ona görə hazır deyil ki, qul psixologiyası hələ də beyinlərdədir» deyiminiz idi...

- Burda «azadlıq» dedikdə, mən xalqın «azadlıq» adlandırdığı, əslində isə demokratik prinsiplərə qəti uyuşmayan xoşagəlməz sosial mənzərəni - qorxunc anarxiya ovqatını nəzərdə tuturam. Nəyin hesabına olursa-olsun, böyük ideyasız, amalsız və məsləksiz yaşamağa, yəni sadəcə, mövcud olmaq, fiziki cəhətdən ölməmək prinsipi üzrə var olmağa alışmış insan kütlələrini o vəziyyətə salan, dediyim həmin o hüquqi savadsızlıqdır. Komplekslərdən və qorxulardan yoğrulmuş kölə düşüncəmizdir. Bu belədir. Bunu boynumuza alsaq da, almasaq da. Və burda bütün günahları kommunsit ideologiyasının çiyinlərinə yıxmaq olmaz. Keçmiş sovetlər ittifaqının tərkibində olan Baltikyanı ölkələr sovet rejiminin ən qatı dövrlərində belə, öz sözlərini deməyi bacarırdılar. Bayaq dediyiniz dissident ədəbiyyatının bir çox nümunələri də orda yaranırdı. Və bu səbəbdən, bu gün onların müstəqillik dönəmi ilə tanış olduqca, burda elə də böyük dəyişikliklərin getmədiyi və bu səbəbdən, əhalinin və ümumilikdə ölkənin bizdəki kütləvi sarsıntı və psixoloji streslərə uğrmadığı görünür. Axı daxili azadlığın, yaxud, demokratik düşüncənin qarşısını heç bir ideoloji rejim, yaxud, formasiya keçidi ala bilməz. Bu, millətin canından və qanından gəlməlidi. Bizdə isə bu azadlığı ünvanı sona qədər bəlli olmayan hansısa qurumlardan, maddi çəkisi və dəyəri olan nəyisə tələb eləyən kimi, tələb edirlər. Onlar anlamırdılar ki, azadlığı haralarda və kimlərdəsə yox, öz içlərində axtarmalıdırlar.

- Bunun bəlkə də ən bariz nümunəsi 90-cı illərin əvvəllərində Azərbaycanda geniş vüsət almış meydan mitinqləri idi...

- O mitinqlər hamımızın yadındadı. Orda xalq kütlələrinin üsul-idarəsinə yaxşı yiyələnmiş bir dəstə təşkilatçı insanlara yemək payladırdılar. İndi gəlin görək, hansı bir sivil məmləkətdə insanları bu cür idarə etmək olardı?.. Bu mənada deyirəm, bizlərə bir qədər vaxt lazımdı. Azadlıqdan əvvəl hələ çox-çox mətləblər var ki, onların astanasına çatılmalıdı.

- Bəlkə bu, hələ də Azərbaycanda ideologiyanın tam formalaşmamasından irəli gəlir?

- Məsələ belədir ki, xalq yağışdan çıxıb yağmura düşdü. Bir vaxtlar hakim sovet ideologiyasının basqısı altında yaşamağa alışmış xalq kütlələri birdən-birə anlaşılmaz şüarlar xaosunun içinə düşdülər. Ermənilər tərəfindən törədilən bütün o müdhişliklər - meşələrin yandırılması, ərazilərin qanunsuz şəkildə zəbt edilməsi ölkədə xof dolu çaşqınlıqlar yaratdı. İnsanlar ölkədə gedən proseslərin mahiyyətini anlamaq iqtidarında deyildilər. O dövrlər xalq kütlələrini vahid ideya altında səfərbər edə bilən nizamlı ideoloji mexanizmə böyük ehtiyac vardı. Əslinə qalanda, belə bir mexanizmə bu gün də ehtiyac var.

- Sizcə ideologiyanın tam formalaşması üçün nə çatmır?

- Təəssüflər olsun ki, bu gün bizim ideoloji bayraqdarımız tele-ekranlarımızı zəbt etmiş ucuz şou-biznesçilərdir. Bayaq haqqında danışdığımız mitinqlərə yığışan kütlə indi də bu yüngülağıl musiqiçilərin əsarəti altındadır. Bu gün həmin o kütləni musiqi sədaları altında hara istəsəniz, aparmaq olar. Halbuki, bəyənmədiyimiz sovetlər dönəmində yazıçı sözü var idi. Xalq bu sözü eşidirdi, ona ehtiyac duyurdu. Amma indi bizim ölkədə yazıçıları yox, siyasət oyunçularını və şou-biznes əhlini daha yaxşı tanıyırlar və dinləyirlər. Ədəbiyyat - yazıçı lazımsız ünsürə çevrilib.

- Bəlkə günah hardasa özlərindədir?

- Markes demişkən, «yazıçının inqilabi borcu yazmaqdı». Mən yazıram, sözümü deyirəm. Amma deyilənləri eşidən varmı?.. Bu gün insanlar kitabdan uzaq düşüblər. Cəmiyyət siyasiləşib və musiqiləşib. Bu, böyük faciədir.

- Sonra da azadlıq istəyirik...

- Biz azadlıq istəyirik, amma bilmirik ki, istədiyimiz o azadlığı «nə ilə yeməliyik». O dövrlər meydanlara yığışanların birini kənara çəkib soruşsaydınız ki, «qışqırdığın o «azadlıq nə olan şeydi?», cavab verə bilməyəcəkdi. Amma, soruşsaydınız ki, «bura gəlməkdə dərdin nədi?», hər kəs öz dərdini danışacaqdı. Biri damının axmağından, o biri ərinin işsizliyindən, bu biri ödəyə bilmədiyi təhsil pulundan və s. və ilaxır. Amma orda hamı öz dərdinin çarəsini, yumruğuyla havanı döyəclədiyib qışqırdığı «Azadlıq»da görürdü.

- Bu mənada hesab etmək olarmı ki, sizin və başqa yazıçılarımızın bu tipli əsərlər yazması bir qədər tezdir?

- Bəlkə də. Hər halda, mən öz yazıçı borcumu yerinə yetirdim.

- Yazılıarınız çap olunan sovet dönəmində heç bir təzyiqlə üzləşmirdiniz?

- Yadıma gəlmir. İyirmi yaşımdan çap olunmuşam. İlk hekayəmi rəhmətlik Yusif Səmədoğlu «Ulduz» jurnalında, ilk iri həcmli əsərimi Əkrəm Əylisli «Azərbaycan» jurnalında dərc edib. İlk qələm sınağı olmasına baxmayaraq, jurnalın ilk səhifələrində yeləşdirilən bu əsər - «Qarğış» romanı idi, sovet cəmiyyətinin idbar vəziyyətə saldığı bir ailənin tarixçəsi. O dövrlər bu əsəri heç də sovet cəmiyyətinin naqisliyini göstərmək məqsədilə yazmamışdım. Daxili problemlərinə yaxından bələd olduğum bir ailənin həyat tarixçəsini, faciəsini açmağa çalışmışdım. Bu əsərlə bağlı hər hansı təzyiqlə üzləşmədim. Ümumi ab-hava isə qeyri-məqbul idi. O dövrlər bilirsiniz ki, ədəbiyyat sərt ideoloji basqının altındaydı. Ədəbi əsər ilk növbədə, siyasi baxımdan nəzərdən keçirilir, qəbul olumuş ənənəvi ədəbiyyat qəliblərinin formatına cavab vermək məhkumluğu ilə üz-üzə qalırdı. Bu saxta təbəssümlü, içi nifrət və kin dolu, ölü bir cəmiyyətin məntiqi, daha doğrusu, məntiqsizliyi idi. O illər, yadıma gəlir, dünya gözümə qara rəngə görünürdü. Hər şey mənə hədsiz pis təsir edirdi.

- Necə fikirləşirsiniz, döyüşkən xalq olmamağımızın nəticəsidir ki, biz müharibəni sülh yolu ilə həll etmək istəyirik?..

- İndi ölkədə mənzərə belədi ki, guya xalq müharibə istəyir, dövlət isə buna getmir. Amma mən bilirəm ki, bu gün müharibə elan olunsa, küçəyə bir adam çıxmayacaq. Hər kəs bir bəhanə tapıb öz isti bucağında, əminaman küncündə gizlənəcək. Küçələrə əlbəttə ki, kimlərsə çıxacaq. Qeyrətli insanlar çıxacaq. Olsun ki, qadınlar çıxacaq. Bu, bir ovuc adam olacaq. Ordu quruculuğumuz da başa çatacaq, əsgərlərimiz dünyanın ən müasir silahlarıyla, hərbi texnika və avdanlıqlarıyla silahlandırılacaq, lakin müharibə baş tutmayacaq. Müharibə eşqi, ümumxalq döyüş əhvalı xalqın canından gəlməlidi.

- Sizə elə gəlirmi ki, artıq yeni bir qalmaqallı mövzunu ortaya atmış olursunuz?

- Bilirsiniz niyə açıq, səmimi fikirlər, həqiqətlər insanlarda qıcıq yaradır?.. Təriflənməyə, bir-birimizə saxta mədhiyyələr oxumağa vərdiş eləmişik, ona görə. Özümüzü illər uzunu aldada-aldada «qəhrəman xalq!..», «koroğlular nəsli!..», «Atilla övladı!..» elan eləmişik. Vəziyyət dəyişəndə isə bütün bu adların çiyinlərimizə ağırlıq etdiyini anladıq. «Xalqın iradəsini qırmaq olmaz.» - düşünürük və pis oxuyan uşağa «yaxşı oxuyursan» deyib boynuna qoyan kimi, «biz qəhrəman xalqıq!..» deyə-deyə bu neçə ili nə əldə etdik?.. Bəlkə bundan sonra özümüzə bir qədər tənqidi yanaşaq?.. Sabir, Çexov, Cəlil Məmmədquluzadə, Qoqol və digərləri mənsub olduğu xalqın mentallığına mənsub olan nöqsanları aça-aça gülüb ağladığı kimi, bəlkə biz də özümüzə gülüb ağlayaq?..

- Düzdür, söhbət boyu biz ədəbiyyatdan bu və ya digər mənada danışdıq. Amma mən soruşmaq istərdim ki, bütövlükdə ədəbiyyat haqqında danışmaq ədəbiyyat adamı üçün nə dərəcədə maraqlıdır?

- Ədəbiyyat mənim yaşam tərzimdir. O mənə ailəmdən və övladlarımdan da yaxındır. Ayrı sözlə desək, O - mən özüməm. İllər keçir, onun ecazı zərrə qədər də azalmır. Bəzən deyirlər ki, cavan vaxtı yazmaq lazımdı ki, yaşa dolduqca, yazmaq həvəsini və enerjisini itirirsən, tənbəlləşirsən və daha yazmaq istəmirsən. Mən hələ ki, bunu hiss eləmirəm.

- Ədəbiyyat adamları həmişə vurğulayırlar ki, bütünlükdə bu sahəyə bağlanan adamlar mütləq nələrisə itirməyə məhkumdurlar...

- O böyük ustalıq tələb edir ki, özünü Ədəbiyyata təslim edəsən və heç nə də itirməyəsən. Mən də əvvəllər itirirdim. Əzab çəkirdim, sıxıntılar və üzüntülər içində qovrulurdum. Bu, uzun illərlə baş verirdi. Mən hey nələrisə itirirdim. İnsanları, vaatları, ailə münasibətlərini... Görünür, bu yolu «qansız-qadasız» keçmək mümkün deyil. Bu, bir növ, okeanın dibi ilə səthi arasındakı məsafəni təzyiqdən qulaqlarının pərdəsi cırıla-cırıla, enib qalxmağa bənzər, sərt prosesdi.